Kurân-ı Kerim ayetlerinde eksik ya da çelişki bulmaya çalışanlar az değil. Zaman zaman bir detay yakalayıp büyük bir heyecanla ilan ederler: "Bakın, aynı olayı anlatan şu iki ayette aynı kelime kullanılmış ama biri tekil, diğeri çoğul! İşte apaçık bir çelişki!" Halbuki, çelişki sanılarak aceleyle üzerine atlanan o tek harflik değişimin arkasında, ilk anda fark edilmeyen ilginç bir mantık, açı değişimi ve anlam tabakası yatmaktadır. Nitekim klasik tefsir kitaplarında asırlardır bu nüanslar tek tek işlenmiş, hepsi yazıya dökülmüş.
İlk muhataplar olan sahabenin ya da ana dili Arapça olan ve risaleti açığa düşürmek için fırsat kollayan inkârcıların bu farkları görmemesi mümkün müydü? Elbette gördüler. Buna rağmen o dönemde itiraz etmedilerse, farkların arkasındaki edebi derinliği ve anlam katmanını bizden çok daha iyi anlamışlar demektir.
Meşhur bir oyundan örnek vereyim: Satrancı iyi bildiğini sanan bir amatör, gerçek bir ustayla masaya oturduğunda benzeri bir durum yaşanır. Usta, gözden kaçırmış gibi bir piyonu acemice boşta bırakır. Amatör oyuncu "Aaa görmedi!" diyerek sevinçle o piyonu alır... Fakat iki hamle sonra kalesini, birkaç hamle sonra da oyunu kaybeder. Çünkü ustanın hamleler sonrasını gören derinliğini, amatörün dar ufku kapsayamaz.
Benzer ayetlerde karşılaşılan farklara çoğu zaman böyle yüzeysel yaklaşılıyor. Metne dışarıdan bakan biri "Aaa, iki ayet arasında çelişki buldum! Zamirin biri müzekker, diğeri müennes!" sevinciyle hamle yapıp o piyonu almaya çalışır. Oysaki Büyük Usta, o farkın içinde bir anlam derinliği gizlemiştir. Bu harika nüansların en çarpıcı örneklerini müzekker (eril) "hû" ve müennes (dişil) "hâ" zamirlerinde buluruz.
1. Tür mü, Birey mi?
Hayvanlardan aldığımız sütü anlatan "sizi sularız, size içiririz" anlamındaki nusqîkum kelimesi iki ayette geçiyor. "Karınlarından" derken kullanılan zamirlerin biri müzekker butûnihi, diğeri müennes butûnihâ:
 |
| https://okuyun.github.io/Kuran/#b=nsqykm |
Nahl Suresinde olay biyolojik bir bütünlük olarak ele alınır. Süt, hayvan türünün (müzekker) her dişi bireyinin içindeki sindirim sisteminden süzülüp gelir. Mü'minûn Suresinde ise odak doğrudan süt veren hayvanın (müennes) bedenidir.
2. Kitap mı, Ayet mi?
Dokuz ayette geçen ve "öğüt" anlamına gelen tezkira: Kendisi müennes olan bu kelime, aslında Kurân için kullanılıyor. Buna işaret eden zamir ise iki yerde müzekker innehû, iki yerde müennes hâzihî ("bu" anlamında işaret zamiri), bir yerde de müennes innehâ:
 |
| https://okuyun.github.io/Kuran/#b=ta*okirapN |
Tek harf farkı olan ayet çiftine bakalım:
Müddessir Suresi 74:54 -- innehû (müzekker)
"Hayır! Şüphesiz, o bir öğüttür"
Zamir, tezkira değil, Kurân kelimesine gitmektedir.
Abese Suresi 80:11 -- innehâ (müennes)
"Hayır! Şüphesiz, o bir öğüttür"
Burada, Kurân'a değil, Kurân ayetlerine gitmektedir.
Takip eden ayetlerde bu fark kolayca görülebilir.
3. Kuş mu, Maket mi?
Âl-i İmrân Suresinde Hz İsa beşeri boyuttan kendi eylemini anlatırken "kuşa üflerim" (müzekker fiyhi) demiş. Oysa Mâide Suresinde Allah bu ifadeyi ilahi hakikate göre düzeltiyor: "Sen kuşa değil, biçimlendirdiğin makete üfledin (müennes fiyhâ); onu canlandırıp kuş yapan Benim."
 |
| https://okuyun.github.io/Kuran/#b=Tyn%20kh (resme tıklayınca yazılar netleşir) |
Hz. İsa'nın bakışıyla, üflenen şey birazdan canlanacak olan kuştur (müzekker). Oysa Mâide Suresinde Allah, zamiri müennese çevirir. Çünkü Hz. İsa’nın üflediği şey henüz bir kuş değil, sadece çamurdan bir makettir. Onu canlandırıp kuş yapan ise doğrudan ilahi iradenin kendisidir.
Bir "hû" ve "hâ" arasındaki o minik fark; bakış açısını, hakikatin derinliğini ve olayın arka planındaki mantığı kusursuz bir icâz ile önümüze serer. Metindeki yüzeysel bir farkı "çelişki" sanıp sevinçle hamle yapanlar, kendi sığ okumalarının kurbanı olurlar. Savunmasız piyonlara bakarken, o piyonu önümüze yerleştiren Büyük Usta'yı unuturlar.
Not 1: Buradaki üç örnekte müzekker zamir, müennesten önce geliyor. Fakat hemen genellemeyin, aksine örnekler mevcut. (Bu da başka bir piyon olabilir)
Not 2: 2020 yılında bu örnekleri bulduğum zaman, sadece "korunmuşluk" boyutuna bakıyordum. Şimdi işin anlam boyutunun daha da ilginç olduğunu açıkça görüyorum.
