... Derme Çatma Bir Sal
Iqra yazılımı yavaş ama kararlı bir şekilde gelişiyor. Arada bir durup geriye bakıyorum: Ne yaptık, ne kazandık? Büyük laflara gerek yok. Kur’an deryasında yüzen bir gemi değil, bir kayık bile değil, derme çatma bir sal yaptık. Ama en uyduruk sal bile insanı, kulaçlarla asla gidilemeyecek yerlere götürüyor. Mesele mükemmel bir araç değil; suya açılabilmek. Deryanın ortasında, hiç beklemediğim sürprizler çıkıyor.
Bir Kelimenin İzinde
Bu sabah gözlediğim küçük bir ayrıntıyı paylaşıyorum: Kitabımızda toplam 10 ayette geçen “el-emsâl” kelimesi… Uluslararası Medine mushafında bu kelime, beş ayette elifle, beş ayette uzatma işaretiyle yazılmış. Farkı gösteren bir ayet çifti aşağıda:
 |
| https://okuyun.github.io/Kuran/#b=DrbwA%20lk |
İki ayet tamamen aynı, dokuz kelime ortak. Ortada bir elif farkı var: Anlamı etkiler mi? Hayır. Kıraat farkı var mı? Şâz ihtilaf bile yok. İki imla da doğru. Lakin İsrâ suresinde elifle, Furkân suresinde uzatma işareti ile yazılır, aynı şekilde okunur, aynı anlamı taşır.
Modern anlayışla bakınca, ilk yapılacak şey bu “tutarsızlığı” düzeltmek olurdu. Ama mushaf geleneğinde tam tersi olmuş: Bu ve benzeri sayısız farklılıklar 1400 yıldır korunmuş.
Küçük Bir Detay, Büyük Bir Şahit
Bu tür yazım özelliklerine modern literatürde idiosyncrasy deniyor—metne özgü, tekrarlanması zor küçük karakteristikler. Bu konuyu Yapay Zekâ yardımıyla dün işlemiştim, bugün yine karşıma çıktı:
Böyle ayrıntıları insan hafızasıyla korumak çok zor. En güçlü hafıza sorsanız, “şu kelime şu ayette elifle mi, yoksa medle mi yazılır?” diye… özel ihtisası yoksa cevap veremez. Ama yazılım için bu farkları bulmak bir saniye sürmez. Bilgi teknolojileri, metnin doğasına dair sessiz bir şahitlik yapıyor. İnsan zihninin taşıyamayacağı ayrıntılar, metnin tarihsel sürekliliğini gözler önüne seriyor.
Modern dilbilimciler bu konuya inanç yönünden değil, veri ekseninden bakıyorlar. Ama vardıkları sonuç aynı: Kur’an metni, 7. yüzyılın ortalarında “dondurulmuş” ve o günden bugüne, en küçük imla farkına dokunmadan aktarılmış. Bu, sadece mushaf metninin değil, en küçük ayrıntıların bile korunduğu anlamına geliyor.
Yazılımın Öğrettikleri
Bu yazılımı geliştirirken, kadim ve uluslar üstü bir geleneğin girift parçalarını öğrendim. Yol boyunca karşılaştığım şu bilgi birikiminin pek çoğunun adını bile duymamıştım: (*)
- Resm-i Osmânî: Yazının standardize edilmeden önceki hali; modern imladan biraz farklı, ama kendi içinde son derece tutarlı bir sistem.
https://korunmuskitap.blogspot.com/2026/04/kuran-imlas.html - Kûfî hat: Harflerin henüz bugünkü yuvarlak formlarına kavuşmadığı, daha köşeli ve ilkel görünen ama derin bir estetik taşıyan yazı. Harfleri ayırdeden noktalar ve sesleri ayıreden harekeler yok. Iqra içinde mushaf metnini Kûfî hat ile inceleyebilirsiniz.
- Erken dönem mushaflar: Noktasız, harekesiz ama sağlam bir aktarım zinciri. Ancak metni bilenler doğru okuyabilir. Dış kaynakların bazılarında eski mushafların fotoğrafına erişim sağlanmış.
- Kıraat farkları: Seb‘a (yedi) ve ‘aşere (on) rivayetleriyle, metnin ses ve anlam zenginliği. Bu farkları birkaç liste haline getirdim ve önemli farkları yazılım içinde işaretledim.
https://okuyun.github.io/Kitap/ders/kadime - Müştebih ayetler: Benzer görünen ama ince farklarla ayrılan yapılar. İkili, üçlü, dörtlü... benzerlikler. Benzeşen ayetlerin tefsire katkısı.
https://okuyun.github.io/Kitap/simi/ - Hüsn-i hat örnekleri: Kur'ân metninden alınan parçaların güzel yazı üzerinden takdir edildiği bir dünyaya girdim ve iki farklı çalışma yaptım.
https://okuyun.github.io/Kitap/esma/
https://okuyun.github.io/Kitap/ders/nun-velkalem - Sözlükler: Isfahan'lı Râgıb'dan el-Müfredât, Kahire'li Muhammed Fuâd'dan el-Mu‘cem el-Mufehres, Leipzig'li Hans Wehr'den Modern Arapça Sözlük. Bunların hepsi Iqra projesine kaynak sağladı, herbirine kelime menüsünden ulaşılıyor.
Yukarıda adı geçen “sal” bu birikimlerden alınan tahtalarla yapıldı. Kullandığım “derme çatma” sıfatı yazılıma ait, çünkü hiçbirinin derinliğine inmedim, yüzeyde kaldım. Evet, Iqra hâlâ küçük bir yazılım. Ama şunu anladım: Keşifler, yalnız büyük sistemlerle değil… küçük ama doğru çalışan araçlarla da mümkün. Bir kelimenin yazımındaki küçük bir fark, sizi 1400 yıl öncesine bağlıyor. Demek ki bu sadece korunmuş bir metin değil, asırlarca titizlikle muhafaza edilmiş izlerin bütünü.
Yazılımı kullanan sizler, o kadim izleri takip eden küçük bir salın yolcularısınız.
(*) Bana bu gizemli kapıların çoğunu gösteren Selçuk İdrisoğlu'na gönülden teşekkür ederim. Başlangıçta her yeni kapıya şüpheyle yaklaştım, bilmediğim dehlizlere girmekten çekindim. Fakat zamanla gördüm ki; aralanan her kapının ardında devasa bir bilgi birikimi saklıymış. Bu birikimden süzülen her bilgi, yazılımın ruhunu ve gücünü pekiştirdi.
